Published: October 2026
Λέξεις-κλειδιά:
Αισθητική· γραμμές διαφυγής· πολλαπλότητα· αβεβαιότητα· συν-ύπαρξη· συστημική θεραπεία· Gregory Bateson, Humbero Maturana, Gilles Deleuze· γίγνεσθαι· συν-πορεία (co-drifting)· affect (συναισθηματικές ένταση)· σχεσιακή ηθική· κοινότητα· εμπειρίες αυτόχθονων πληθυσμών· αποικιακό τραύμα.
Maria Nichterlein
Κλινική Ψυχολόγος, Συμβουλευτική Ψυχολόγος και Οικογενειακή Θεραπεύτρια, με εξειδίκευση σε σύνθετες παρουσιάσεις, συμπεριλαμβανομένου του σύνθετου τραύματος. Απολαμβάνει τη διδασκαλία και την επίβλεψη.
m.nichterlein@bigpond.com
Maria Nichterlein: Το Υπόβαθρό μου
Το υπόβαθρό μου, όπως και πολλών της γενιάς μου, είναι ένα υπόβαθρο εκτοπισμού και νομαδικής ζωής. Οι γονείς μου διέφυγαν από μια τρελή Ευρώπη - ο πατέρας μου από τη Γερμανία, νεαρός μεταξύ των δύο Παγκοσμίων Πολέμων, και η μητέρα μου, παιδί με την οικογένειά της από τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο. Την έκαναν για τη Χιλή, μια φιλόξενη χώρα εκείνη την εποχή. Η μητέρα μου έχασε την οικογένειά της πολύ νωρίς και όταν παντρεύτηκε τον πατέρα μου, την καλοδέχτηκαν στην οικογένεια του πατέρα μου. Αυτό σήμαινε ότι γεννήθηκα με τα γερμανικά ως μητρική μου γλώσσα και τα ισπανικά ως επίσημη γλώσσα της χώρας.
Η μετατόπιση – το να είσαι διαφορετικός – ήταν κεντρικής σημασίας για την κατανόηση του κόσμου, οπότε, ίσως δεν είναι και τόσο περίεργο που άρχισα να ενδιαφέρομαι για την ψυχολογία ως τομέα περαιτέρω σπουδών.
Σπουδάζοντας στο πανεπιστήμιο, τα πράγματα έγιναν πραγματικά δύσκολα για μένα. Αν πριν τα πράγματα ήταν περίπλοκα, οι σπουδές ψυχολογίας εν μέσω δικτατορίας ήταν ακατανόητες. Ένα σημείο που το καταδεικνύει αυτό είναι το γεγονός ότι ο επικεφαλής του τμήματός μας στο Πανεπιστήμιο της Χιλής - ο πιο αναγνωρισμένος τόπος σπουδών για αυτή την καριέρα - δεν ήταν μόνο ειδικός στη φαινομενολογία και τις ποιοτικές παραδόσεις των τεστ, αλλά και ο επικεφαλής της προπαγάνδας της δικτατορίας και εκπαιδευτής βασανιστών.
Φυσικά, η λογοκρισία, η βία και ο έντονος φόβος ήταν κεντρικά συστατικά του καθεστώτος, αλλά η έντονη αντίφαση μεταξύ των σκοπών της γνώσης που μελετούσα και της διεστραμμένης εφαρμογής της στην πολιτική ζωή ήταν βαθιά προβληματική για μένα. Αυτή η αντίφαση δημιούργησε μια ακόρεστη επιθυμία να «λύσω το αίνιγμα» που όριζε τις σπουδές μου: την ανθρώπινη κατάσταση. Αυτό το αίνιγμα περιπλέκεται περαιτέρω από το γεγονός ότι, σύμφωνα με την αποικιακή μας κληρονομιά (την Ευρώπη και στη συνέχεια μια αναδυόμενη «γενναία Αμερική»), τα βιβλία και οι θεωρίες που διαβάζαμε και μελετούσαμε ήταν βυθισμένα σε κανονιστικές αρχές που ήταν ξένες προς τα δικά μου βιώματα. Ανήκαν στον Βορρά και συχνά ήταν ξένες προς τις πολιτισμικές πρακτικές του Νότου. Όσο κι αν προσπάθησα στις σπουδές μου, ορισμένες από τις υποθέσεις ή τους ισχυρισμούς του απλά δεν είχαν νόημα για μένα.
Σημείωση της Συντακτικής Ομάδας του Μεταλόγου
Η συζήτηση με τη Maria Nichterlein και τον John Morss πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025, στο λόμπι του ξενοδοχείου τους, λίγες ώρες πριν από την αναχώρησή τους από την Ελλάδα. Είχαν έρθει στη Θεσσαλονίκη για τον εορτασμό της επετείου ενός εκπαιδευτικού ινστιτούτου. Όταν η Maria άκουσε για την ετήσια εκδήλωση του Μεταλόγου, εξέφρασε την επιθυμία να συμμετάσχει με μια ομιλία. Της προτάθηκε μια «συνέντευξη», πρόταση που αποδέχτηκε με τον ενθουσιασμό και την ενέργεια που χαρακτηρίζουν αυτή την παθιασμένη στοχάστρια, με την προοπτική, αν «έβγαινε καλή», να παρουσιαστεί στην εκδήλωση του Μεταλόγου.
Η συνέντευξη καταγράφηκε με ερασιτεχνική βιντεοκάμερα. Από τον Μετάλογο συμμετείχαν η Φανή Τριανταφύλλου και η Γιάννα Καρανικολάου.
Καλλιτεχνική επεξεργασία του βίντεο, μετάφραση και υποτιτλισμός: Φανή Τριανταφύλλου. Επιμέλεια: Αλίκη Καραβαλάση.
Περίληψη
Η συζήτηση με τη Maria Nichterlein περιστρέφεται γύρω από την έννοια της αισθητικής, όχι ως αναζήτησης της ομορφιάς ή ενός ιδανικού μέτρου, αλλά ως τρόπου ύπαρξης, σχέσης και δημιουργίας νοήματος μέσα στη ζωή, τη θεραπεία και την κοινωνία.
Η Maria διακρίνει δύο επίπεδα της αισθητικής: αφενός το φιλοσοφικό/επιστημολογικό ερώτημα «τι είναι αισθητική;» και και αφετέρου τις προσωπικές αισθητικές ευαισθησίες και προτιμήσεις κάθε ανθρώπου.
Αναφερόμενη στον Gregory Bateson και τον Humberto Maturana, συνδέει την αισθητική με το «pattern that connects» (“το μοτίβο που συνδέει”) — τα μοτίβα σχέσεων που συνδέουν τα επίπεδα της εμπειρίας και της εξήγησης. Η αισθητική δεν είναι στατική μορφή, αλλά μια δυναμική συνοχή ανάμεσα στη ζωή και στις αφηγήσεις που δημιουργούμε γι’ αυτήν.
Στη συνέχεια, μέσα από τον Gilles Deleuze, η αισθητική παρουσιάζεται ως διαδικασία «γίγνεσθαι» (becoming) και συνεχούς μεταμόρφωσης. Η τέχνη δεν υπηρετεί την αναπαράσταση ενός ιδανικού· δημιουργεί εδάφη ύπαρξης, αλλά και γραμμές φυγής έξω από τα κανονιστικά πλαίσια. Η Maria αναφέρεται στον Francis Bacon και στον Paul Klee ως παραδείγματα διαφορετικών αισθητικών που αμφισβητούν την κυρίαρχη έννοια της ομορφιάς.
Ένα βασικό θέμα της συζήτησης είναι η διάκριση ανάμεσα: σε μια τελεολογική αντίληψη του «γίγνεσθαι» (ως πορεία προς έναν προκαθορισμένο στόχο ή ιδανικό εαυτό) και σε μια συστημική/διαλογική αντίληψη, όπου η ζωή είναι «drift», συν-παρασυρμός/ ροή και ανοιχτή διαδικασία χωρίς βέβαιο τέλος.
(Καθισμένος, όπως πάντα, δίπλα στη Maria, ο John Morss συμμετείχε με τον ήρεμο και υποστηρικτικό τρόπο του. Μία συγκεκριμένη παρέμβασή του, η οποία προκάλεσε το ενδιαφέρον και τα θετικά σχόλια του ακροατηρίου, αφορούσε τα ομηρικά έπη).
Η αναφορά στην Οδύσσεια λειτουργεί ως παράδειγμα πορείας με προορισμό, ενώ Η Ιλιάδα παρουσιάζεται ως πιο ανοιχτή και μη-τελεολογική αφήγηση. Η αισθητική συνδέεται στενά με την ηθική και τη θεραπευτική πράξη. Για τη Maria, η θεραπεία δεν είναι εφαρμογή «σωστής» μεθόδου, αλλά δημιουργία ενός χώρου όπου οι άνθρωποι μπορούν να αισθανθούν, να μιλήσουν και να ακούσουν διαφορετικά. Επηρεασμένη από τον Baruch Spinoza μέσω του Deleuze, δίνει έμφαση στα affects (αισθήματα) — στις δυνάμεις που αυξάνουν ή μειώνουν τη δυνατότητα ζωής, χαράς και σύνδεσης.
Η θεραπευτική αισθητική αφορά τη δημιουργία συνθηκών που ενδυναμώνουν τις δυνατότητες των ανθρώπων, όχι την επιβολή κανονιστικών λύσεων. Σημαντικό μέρος της συζήτησης αφορά επίσης: την κοινότητα και την απώλεια συλλογικών τελετουργιών στη σύγχρονη κοινωνία, την αποσύνδεση από τις σχέσεις και τις παραδόσεις, αλλά και την κριτική απέναντι στη ρομαντική ιδέα της «επιστροφής στις ρίζες». Η Maria υποστηρίζει ότι για τους αυτόχθονες λαούς δεν πρόκειται για «επιστροφή» σε ένα αυθεντικό παρελθόν, αλλά για αναγνώριση του τραύματος, της βίας και των αποικιοκρατικών ρηγμάτων, και για τη δημιουργία νέων δυνατοτήτων ζωής και συνέχειας.
Η συζήτηση αναφέρεται ιδιαίτερα στις εμπειρίες των Aboriginal κοινοτήτων στην Australia και των αυτόχθονων πληθυσμών στον Canada.
Προς το τέλος, η Maria περιγράφει ένα θεραπευτικό περιστατικό («the handshake»/ “η χειραψία”), όπου, ως επόπτρια, παρεμβαίνει σε συνεδρία με αυτοκτονικό ιδεασμό. Η ιστορία αναδεικνύει μια θεραπευτική αισθητική βασισμένη: στη διαφάνεια, την ευθύνη, την αποφυγή ταπείνωσης του θεραπευτή και τη δημιουργία εμπιστοσύνης και σύνδεσης αντί ελέγχου ή κριτικής.
Συνολικά, η ομιλία προτείνει μια αισθητική της σχέσης, της πολλαπλότητας και της αβεβαιότητας: μια αισθητική που δεν αναζητά την τελειότητα ή την επιστροφή σε μια χαμένη ενότητα, αλλά καλλιεργεί τρόπους συνύπαρξης, διαλόγου, μεταμόρφωσης και δημιουργίας νοήματος μέσα στην πολυπλοκότητα της ζωής.