Published: Οκτώβριος 2025

Λέξεις κλειδιά:
Συστημική θεωρία · Κυβερνητική · Κονστρουκτιβισμός · Πολυπλοκότητα · Gregory Bateson · Edgar Morin · Ψυχοθεραπεία · Θεραπευτική σχέση.

Ένα μικρό βιογραφικό σημείωμα του Θεόδωρου Σφήκα

από τη Μαρία Παντελάκη

Ο Θεόδωρος Σφήκας (1951–2008) υπήρξε σημαντικό μέλος της Θεραπευτικής Ομάδας του Κέντρου Ψυχικής Υγείας Δυτικού Τομέα Θεσσαλονίκης (ΚΨΥ Δ.Τ.) και σημαντική φυσιογνωμία της ψυχιατρικής κοινότητας στην Ελλάδα.

Απόφοιτος της Ιατρικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ξεκίνησε την ειδικότητα Νευρολογίας–Ψυχιατρικής στη Γαλλία και την ολοκλήρωσε στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης. Ως ειδικευόμενος επιλέχθηκε να συμμετάσχει στην πρωτοπόρο, αρχική ομάδα του ΚΨΥ Δ.Τ. Θεσσαλονίκης, όπου ανέπτυξε πλούσιο κλινικό, ερευνητικό, εκπαιδευτικό και συγγραφικό έργο, υπηρετώντας εκεί αδιάλειπτα έως το 2008.

Ήταν ένας από τους ιδρυτές του περιοδικού Μετάλογος – αρχικά έντυπου (2002–2012) και στη συνέχεια ηλεκτρονικού (από το 2013) – στο οποίο προσέφερε τις γνώσεις, το ήθος και το πάθος του για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση. Ο θεωρητικός και κλινικός του προσανατολισμός στη Συστημική Ψυχοθεραπεία, εμπλουτισμένος από την ψυχαναλυτική σκέψη και τη φιλοσοφία – ιδιαίτερα των Γάλλων φιλοσόφων – σφράγισε το έργο του.

Με τη μαχητική και βαθιά ανθρώπινη στάση του, συνέβαλε αποφασιστικά στην προαγωγή της ψυχικής υγείας στη χώρα μας και στη διεύρυνση του θεραπευτικού διαλόγου.

Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της ΣΕΒΕ και Πρόεδρος του Δ.Σ. για δύο συνεχόμενες θητείες (2004–2006 και 2006–2008). Εκπροσωπώντας τη ΣΕΒΕ, συνέβαλε ενεργά στη διεύρυνση του ψυχοθεραπευτικού διαλόγου και στη συνδιαμόρφωση του πλαισίου για την ίδρυση (του δευτεροβάθμιου συλλόγου) της ΕΘΟΣ (Ελληνική Ομοσπονδία Εταιρειών Συστημικής Θεραπείας & Θεραπείας Οικογένειας, το 2013).

Ως μέλος της συντακτικής–επιστημονικής επιτροπής του Μεταλόγου, συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της επιστημονικής του ταυτότητας και στην προώθηση του διαλόγου ανάμεσα στη θεωρία και την κλινική πράξη.

Η συγγραφική του δραστηριότητα περιλαμβάνει άρθρα που εξακολουθούν να αποτελούν σημείο αναφοράς για τη συστημική κοινότητα, όπως:

• "Οι Αλλαγές στη Συστημική Επιστημολογία και η Εγγραφή τους στο Πεδίο της Ψυχοθεραπείας" (Μετάλογος τεύχος 1, 2002 & αναδημοσίευση στο 48),
• "Η Κατασκευή του Φαινομένου της Τοξικομανίας μεταξύ Κοινωνιοπαθολογίας και Ψυχοπαθολογίας" (Μετάλογος τεύχος 6, 2004),
• "Η Ταυτότητα της Ψυχιατρικής υπό Διαρκή Κατασκευή" (Μετάλογος τεύχος 13, 2008).

Συμμετείχε, επίσης, στη συλλογική έκδοση της Α΄ Ψυχιατρικής Κλινικής του Α.Π.Θ. Εντός, εκτός και επί της ψυχιατρικής (University Studio Press), που προέκυψε από τις "Συναντήσεις της Παρασκευής" του μετεκπαιδευτικού προγράμματος της Κλινικής. Εκεί συνέβαλε με το άρθρο "Σχέσεις ψυχής – σώματος: κλινικά και επιστημολογικά προβλήματα" (τεύχος 3, 2003), μαζί με εξέχοντες συναδέλφους, όπως οι Θ. Τζαβάρας, Α. Παπανικολάου, Θ. Καράβατος, Μ. Συγγελάκης, Α. Μπακαλάκη, Μ. Μπέγζος και Ian Walker — δείγμα του ανοιχτού, διεπιστημονικού διαλόγου που επιδίωκε ανάμεσα στην ψυχιατρική, τη φιλοσοφία και τις ανθρωπιστικές επιστήμες.

Ως ένδειξη τιμής, το τέταρτο βιβλίο της σειράς "Περί Συστημάτων", Ασέβεια — Μια στρατηγική επιβίωσης για θεραπευτές, Gianfranco Cecchin, Gerry Lane, Wendel A. Ray (University Studio Press, 2009, μτφρ. Ελένη Σαμαρά, επιμ. Βιολέτα Καφταντζή), αφιερώθηκε στη μνήμη του.

Η ανθρωπιά, η επιστημονική συνέπεια, το κριτικό του πνεύμα και η προσήλωσή του στον άνθρωπο χαρακτήρισαν όλη την επαγγελματική του πορεία.

Η μνήμη του Θεόδωρου Σφήκα παραμένει ζωντανή — όχι μόνο μέσα από το έργο του, αλλά και μέσα από τον τρόπο που ενέπνευσε όσους συνεργάστηκαν μαζί του να βλέπουν την ψυχιατρική ως πράξη βαθιάς κατανόησης και σεβασμού προς τον άνθρωπο.

Περίληψη

Το άρθρο εξετάζει τη γένεση και την εξέλιξη των Συστημικών θεωριών μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ως έκφραση της μετάβασης από το γραμμικό και μηχανιστικό επιστημονικό παράδειγμα σε μια νέα εποχή πληροφορίας και αλληλεπίδρασης. Μέσα από τη συμβολή του Gregory Bateson και τη μεταφορά της Συστημικής σκέψης στην Ψυχιατρική και την Ψυχοθεραπεία, αναδεικνύεται η οικογένεια ως θεμελιώδες σύστημα σχέσεων. Η Α΄ Κυβερνητική προσέγγιση αντιλαμβάνεται τον θεραπευτή ως εξωτερικό παρατηρητή ενός ομοιοστατικού συστήματος, ενώ η Β΄ Κυβερνητική και ο Κονστρουκτιβισμός εισάγουν την ιδέα της συν-κατασκευής της πραγματικότητας, μετατοπίζοντας την έμφαση στην υποκειμενικότητα και την ευθύνη. Τέλος, η πρόκληση της πολυπλοκότητας, όπως διατυπώνεται από τον Edgar Morin, προτείνει μια συνθετική θεώρηση που ενώνει το βιολογικό, το ψυχικό και το κοινωνικό, αναγνωρίζοντας τη θεραπευτική σχέση ως δυναμικό και αναστοχαστικό πεδίο συνύπαρξης και αλλαγής.